Ukryte detale Kazimierza - 7 udokumentowanych miejsc

Wzdłuż ul. Józefa i sąsiednich uliczek Kazimierza w futrynach drzwi wielu dawnych kamienic widoczne są wgłębienia - ślady po mezuzot. Przez stulecia w te otwory wkręcone były metalowe lub drewniane skrzyneczki zawierające pergamin ze słowami modlitwy. Mezuzy towarzyszyły każdemu wejściu: do mieszkania, sklepu, synagogi, szkoły.

Kiedy mieszkańcy opuścili Kazimierz - odciski zostały. Budynki, które dziś służą jako kawiarnie i sklepy z pamiątkami, niosą w sobie niewidzialną historię wypisaną dosłownie w kamieniu i drewnie. Dla wielu odwiedzających jest to jeden z najbardziej poruszających śladów obecności, jaki można zobaczyć w dzielnicy gołym okiem.

W Synagodze Wysokiej przy ul. Józefa 38 stoi Aron ha-Kodesz z końca XVI wieku - najstarszy renesansowy Aron ha-Kodesz zachowany w Polsce. Jest co oglądać: ponad ramą, po obu stronach szczytu, siedzą dwa gryfy. Ornament rodem z renesansowych grotesek, używany w XVI-wiecznych kamienicach i kościołach - w miejscu, gdzie przechowuje się zwoje Tory.

Połączenie symbolu z heraldyki i mitologii ze świętą przestrzenią synagogi jest dziś zaskakujące, ale w renesansowym Krakowie nie było wyjątkiem. Żydowscy rzemieślnicy i mecenasi chętnie korzystali z estetyki otoczenia. Nad drzwiczkami szafy oryginalna inskrypcja hebrajska: Keter Torah - Korona Tory.

W 1956 roku podczas prac porządkowych na cmentarzu Remuh robotnicy natrafili na warstwę ziemi ukrywającą około 700 nagrobków. Macewy leżały tam od XVI-XIX wieku - pogrzebane podczas wojen lub klęsk, ukryte pod ziemią przez stulecia. Żaden z żyjących nie wiedział o ich istnieniu.

Fragmentów, których nie udało się scalić i postawić jako całości, nie wyrzucono. Wmurowano je w wewnętrzną ścianę cmentarza - ułomki inskrypcji hebrajskich, ornamenty, pojedyncze litery, fragmenty dat. Całość tworzy coś w rodzaju własnej "ściany płaczu" z kamienia, unikatowej w skali całej Polski. Stojąc przy tej ścianie, patrzy się jednocześnie na XVI i na XX wiek.

Na nagrobkach cmentarza Remuh wyrzeźbione są symbole, które mówią więcej niż imię. System jest prosty i czytelny nawet po wiekach: złożone dłonie w geście błogosławieństwa - znak Kohenów, potomków kapłanów ze Świątyni. Dzban lub misa - znak Lewitów, którzy rytualne polewali ręce kapłanom. Winorośl lub księga - uczony, rabin. Korona - cnota lub szczególne zasługi dla gminy.

Razem tworzą wizualny słownik tożsamości społecznej i religijnej. Każda macewa to skrócony życiorys wyrażony w kamieniu - pozycja w społeczności, rola w kulcie, typ uczoności. Wiele z tych nagrobków ma 400-500 lat i symbole są nadal w pełni czytelne.

Na balustradzie empory - galerii kobiet na górnym piętrze Synagogi Kupa przy ul. Miodowej 27 - można dostrzec namalowane znaki zodiaku umieszczone w owalnych ramach. To detal odkryty stosunkowo niedawno, w trakcie prac konserwatorskich prowadzonych w drugiej połowie XX wieku. Przez dziesięciolecia, a może wieki, ukrywały go kolejne warstwy farby.

Połączenie symboliki astronomiczno-astrologicznej z wnętrzem synagogi nie jest historycznie bez precedensu - zodiak pojawia się m.in. w podłogach mozaikowych starożytnych synagog w Izraelu (np. Bet Alfa) - ale w Polsce jest to rzadkość. W Synagodze Kupa zodiak i wnętrze sakralne tworzą razem coś, czego warto szukać z podniesionym wzrokiem.

Drewniany strop sali głównej Synagogi Kupa przy ul. Miodowej 27 pokrywają malowidła datowane na 1925 rok. Każda strona świata odpowiada innemu miastu Ziemi Świętej - Jerozolima na północy, Tyberiada na południu, Jaffa i Ściana Płaczu na wschodzie, Hebron i Hajfa na zachodzie. Wokół miast - instrumenty muzyczne: harfy, trąbki, tamburyny.

Rok wykonania (1925) i kompozycja są udokumentowane przez Centre for Jewish Art w Jerozolimie. To ważne - oznacza, że malowidła te są źródłem pierwotnym, a nie legendą. Wchodząc do synagogi i patrząc w sufit, można zobaczyć mapę tęsknoty - geografię wygnania wyrażoną pędzlem.

Cmentarz Remuh przy ul. Szerokiej 40 to jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Europie - założony w 1533 roku, z najstarszymi zachowanymi macewami z 1552 roku. Spoczywa tu rabin Mojżesz Isserles zwany Remu (zm. 1572), wielki kodyfikator prawa aszkenazyjskiego, autor Ha-Mapy - glos do Szulchan Aruch. Jego grób od stuleci jest celem pielgrzymek. Przylegająca synagoga Remuh (wzniesiona w 1558 r.) to jedna z nielicznych czynnych synagog w Krakowie.

Cmentarz zamknięto dla pochówków w 1800 roku, a w czasie II wojny światowej został zdewastowany. Po wojnie odzyskano około 700 nagrobków, a fragmentów, których nie dało się scalić, użyto do budowy muru (patrz poprzedni detal). W murze zachowało się niewielkie, zakratowane okno z kratą w kształcie gwiazdy Dawida - przez nie przechodnie mogą zajrzeć na cichy, zielony cmentarz i miejsce spoczynku Remu, nie wchodząc do środka. Skromny, ale poruszający szczegół: nawet z ulicy cmentarz się odsłania.